Khúc ‘vĩ thanh’ làng trống Lâm Yên

img_7491

img_7491

Đã có một thời những chiếc trống của dòng họ Phan ở làng Lâm Yên (Đại Lộc, Quảng Nam) theo chân các nhà buôn “Nam tiến”. Đã có một thời người ta truyền nhau câu ví: “Nhất trống Lâm Yên, nhì chiêng Phước Kiều”… Nhưng nay, thứ nghề nổi danh xứ Quảng sắp biến mất.

Lâm Yên là địa danh ngày trước, còn theo địa giới hành chính ngày nay thì gồm thôn Ấp Nam, Ấp Trung và Ấp Bắc. Nghề làm trống chỉ thật sự tồn tại ở Ấp Nam với những người họ Phan gắn bó với nghề.

“Nhất trống Lâm Yên…”

Đa phần các hộ làm trống ở Ấp Nam hiện nay là người họ Phan. Chỉ cần nhắc đến dòng họ này, người dân nơi đây liền liên tưởng ngay đến những người suốt ngày “khoai chiêng, gõ trống”, làm nên thứ âm thanh đặc trưng không thể lẫn so với những làng quê khác.

Những người trong dòng họ Phan sau này kể lại, một người của dòng họ đã ra Bắc học nghề làm trống, rồi trở về quê hương truyền thụ lại với mong muốn thế hệ hậu sinh không còn phải vất vả với nghề nông cực khổ.

Nghề làm trống tất bật nhất từ tháng giêng đến tháng 8 âm lịch, để phục vụ các lễ hội dân gian, mừng xuân, mùa tựu trường, tết Trung thu… Ban đầu, người làm nghề phải lên núi tìm mua những cây mít già, đem về xẻ thành những chiếc dăm cong cong, theo quy cách của từng loại trống lớn, nhỏ. Tiếp theo, chọn những con trâu già để lấy da căng ra, phơi khô, rồi mang đi ngâm nước. Sau khi ngâm một thời gian, da được khoan (bào) để bỏ đi những phần thừa, chỉ còn lại một độ dày nhất định để bịt trống. Công đoạn này đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo. Hiện, công nghệ thuộc da phát triển nên bớt đi phần nào vất vả của nghề làm trống. Để có chiếc trống hoàn chỉnh, còn phải tiến hành các bước ghép dăm, bịt da, đóng đinh, gia công, bào nhẵn, sơn phết…

Ngày trước, nghề làm trống hầu như không truyền ra ngoài dòng họ Phan. Sau này, do thu nhập mang lại từ nghề này không nhỏ nên nhiều người không phải dòng họ Phan cũng tìm tòi theo nghề. Vào thời kỳ “hoàng kim” của nghề này, dân buôn trống tìm đến tận Lâm Yên để thu mua.

Buôn trống có “máu mặt” phải kể đến ông Tào Niên, một mình lặn lội gánh trống đi bán ở khắp các chùa, nhà thờ tộc trong tỉnh. Sau này có thêm các ông Huỳnh Tùy, Trần Yến, Hồ Lập… sử dụng các loại phương tiện đường dài để chở trống vào các tỉnh phía Nam tiêu thụ. Trống Lâm Yên được bán kèm theo các sản phẩm như: chiêng, hồng chung, chuông, áo mão, hia, cờ… của làng đúc đồng Phước Kiều (Điện Bàn), nên sau này người ta truyền nhau câu: “Nhất trống Lâm Yên, nhì chiêng Phước Kiều”. Nghề làm trống giúp người dân nơi đây dần thoát khỏi khó khăn, lạc hậu và trở thành điểm sáng của huyện Đại Lộc trong việc phát triển kinh tế nông nghiệp kết hợp thủ công nghiệp.

Khúc vĩ thanh

Ông Ngô Tân, một nghệ nhân làm trống ở Lâm Yên, cho biết nghề làm trống đang mai một dần, lợi nhuận thấp khiến nghề buôn trống cũng ngày càng thất bát. Giờ đây, cả dòng họ Phan chỉ còn lại lại ông Phan Văn Mười, Phan Văn Lâm trụ lại với nghề, nhưng cũng thấy ngán ngẩm về đầu ra của sản phẩm. Họ còn làm trống một phần vì kế sinh nhai, một phần muốn níu kéo lại thứ nghề tổ truyền qua bao đời nay.

Ông Phan Văn Mười, Chủ nhiệm HTX Làng nghề thủ công mỹ nghệ Lâm Yên, một nghệ nhân được phong tặng danh hiệu Bàn tay vàng, cho biết : “Khó khăn lớn nhất của làng trống Lâm Yên bây giờ là đầu ra cho sản phẩm. Sản phẩm trống chỉ có thể tiêu thụ ở một số nơi chứ không còn phổ biến như trước. Khách hàng ít ỏi còn lại của làng trống Lâm Yên là trường học, các gia tộc, lễ hội.

Có lẽ chỉ không lâu nữa, khi những nghệ nhân như ông Mười, ông Lâm bỏ nghề vì tuổi cao, sức yếu, làng Lâm Yên sẽ gióng lên những tiếng trống cuối cùng để báo hiệu nghề này đã chấm dứt.

Theo www.baodatviet.vn

“Làm mới” nghề trống Lâm Yên

0012_trong_chua_trong_lam_yen

Trải hơn 200 năm với nhiều phen thịnh- suy, làng nghề trống Lâm Yên, thôn Ấp Nam, xã Đại Minh (Đại Lộc) đang nỗ lực “làm mới” mình để tồn tại.

“Giải cứu” làng nghề

Trống Lâm Yên, làng nghề truyền thống vang danh một thời với câu “nhất trống Lâm Yên – nhì chiêng Phước Kiều” đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp bằng độc quyền thương hiệu, song sản phẩm lại không đủ sức cạnh tranh trước sự khốc liệt của thị trường… Để vực dậy làng nghề trước nguy cơ mai một, nhiều hoạt động hỗ trợ, xúc tiến đầu tư phát triển làng nghề đã được triển khai. Ông Võ Ba – Phó Chủ tịch UBND xã Đại Minh cho hay, Hợp tác xã (HTX) Làng nghề trống Lâm Yên được thành lập với chủ trương thu hút nghệ nhân tham gia sản xuất tập trung. Từ nguồn Quỹ Khuyến công của Sở Công thương, nhiều hoạt động hỗ trợ làng nghề đã được xúc tiến. Năm 2012, Phòng Kinh tế hạ tầng huyện Đại Lộc hỗ trợ HTX 50 triệu đồng đầu tư cơ sở sản xuất tập trung. Sản phẩm trống, mõ của làng nghề được hỗ trợ đưa đi trưng bày, triển lãm tại nhiều hội chợ, triển lãm trong và ngoài nước nhằm đẩy mạnh khâu quảng bá thương hiệu. Để giúp nghệ nhân rút ngắn bớt công đoạn và thời gian chế tác, cũng từ nguồn khuyến công, hơn 200 triệu đồng đã được hỗ trợ cho xã viên phục vụ mua sắm máy móc, công nghệ phục vụ chế tác như: máy cưa vòng, bào, tiện, khoan… “Nhìn chung, nguồn hỗ trợ phát triển làng nghề dẫu chưa nhiều song cũng phần nào giúp tháo gỡ bớt khó khăn cho làng nghề. Đó là động lực quan trọng khích lệ nghệ nhân kiên tâm giữ nghề truyền thống cha ông” – ông Võ Ba cho hay.

img_7406

Năm 2014, nguồn quỹ này lại tiếp tục hỗ trợ làng nghề 75 triệu đồng đẩy mạnh khâu tiếp thị. Địa phương cũng tính tới việc xây dựng nhà trưng bày trên diện tích 400m2 tại Lâm Yên phục vụ trưng bày, giới thiệu sản phẩm. Bản thân làng nghề đã nỗ lực làm mới mình, đổi mới, đa dạng hóa mẫu mã và chủng loại sản phẩm. Nếu trước, sản phẩm chủ yếu là các loại trống dăm ghép, trống bát nhã, cung phu, trống chầu, trống lệnh, trống nhạc… thì nay, Lâm Yên đã có thêm dòng trống dăm liền (dăm luông) với kích thước to lớn, được chế tác bằng kỹ thuật tinh xảo, chất liệu tốt, có thanh âm hay và tuổi thọ cao… Không chỉ vậy, sự xuất hiện của một vài cơ sở khảm chạm tại Lâm Yên đã tiếp lửa để giúp các nghệ nhân có thể sống và tồn tại được với nghề.

Hồi sinh

Những năm gần đây, dẫu thị trường có hẹp dần song trống Lâm Yên vẫn giữ được chỗ đứng riêng. Trống dăm luông Lâm Yên là thế mạnh mà không một nơi nào có được. Hiện, Lâm Yên có 3 hộ chuyên chế tác trống dăm liền, vốn là một loại trống đại, các công đoạn phần lớn làm theo kiểu thủ công, kỹ thuật chế tác cao, có tuổi thọ và chất lượng tốt. Cơ sở trống dăm liền của anh Phan Văn Hiệp, Chủ nhiệm HTX Làng nghề trống Lâm Yên mỗi năm đưa ra thị trường 30 – 40 chiếc. Tại cuộc thi bình chọn sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu tỉnh Quảng Nam mới đây, bộ trống dăm liền dài 2m, đường kính 1,2m của anh Phan Văn Hiệp đã được ban tổ chức trao giải C vì tính độc đáo của sản phẩm. “Tôi đã và đang tạo ra bộ trống dăm liền gồm 3 cái trống kỷ lục lớn nhất từ trước tới nay với đường kính 1,8m, dài 3m. Việc tạo ra bộ ba trống dăm liền khủng này như một dấu ấn của làng nghề, góp phần mang thương hiệu trống Lâm Yên bay xa, không chỉ trong mà còn ngoài nước” – anh Phan Văn Hiệp chia sẻ.

Để tạo ra chiếc trống khủng này, anh Hiệp phải mất một năm tìm kiếm nguyên liệu gỗ làm dăm trống. Đi khắp vùng Tây Nguyên, anh mới tìm được cây gỗ sao cát ưng ý ở Kon Tum có đường kính thân lên tới 2,4m. Khi đã có giấy chứng nhận hợp pháp, anh và nhóm thợ phải lặn lội vào tận rừng sâu cưa, đục đẽo rồi vận chuyển về. Để tránh sự co giãn của thớ gỗ, ảnh hưởng đến chất lượng mặt trống và âm thanh, tuổi thọ của trống, gỗ được vận chuyển về phải để khô một thời gian mới tiến hành công đoạn làm nguội (tức khung và vỏ trống). Sau đó mới chuyển ra Đà Nẵng làm niềng trống và các công đoạn còn lại để bàn giao cho chùa. Dự kiến, với sự tỉ mỉ, công phu trên, chiếc trống khủng có một không hai này có trị giá lên tới hơn 500 triệu đồng.

Không chỉ chế tác, cơ sở của anh Hiệp còn nhận gia công, cung ứng vỏ trống khi khách hàng có yêu cầu. “Ngoài thời gian làm trống, tôi còn đi tiếp thị tại các chùa, các nhà thờ lớn ở miền Trung và Nam. Khi đã tạo được uy tín trên thị trường, nhiều chỗ đã liên hệ cơ sở tôi đặt mua trực tiếp hoặc chỉ cần điện thoại đặt theo quy cách, khi xong hàng, chúng tôi sẽ gửi đến tận nơi cho khách” – anh Hiệp chia sẻ. Không chỉ anh Hiệp, một số cơ sở cũng đã chủ động đi tìm thị trường, như cơ sở anh Phan Văn Thiệp, Phan Sự, Phan Văn Thiện… Thương hiệu trống Lâm Yên đã vang danh xa gần, song việc phát triển thương hiệu và nuôi sống làng nghề là vấn đề cấp thiết. Bên cạnh nhiều giải pháp căn cơ, khuyến khích phát triển bền vững, sự vận động tự thân của nghệ nhân, “linh hồn” của làng nghề là yếu tố hết sức quan trọng.

 

Theo Bích Liên Báo Quảng Nam